मराठी खर्डा

एक होती सवाना

2012-02-24T23:03:00.000-06:00

खुप वर्षा पूर्वी मिरजे मधे शिराळ शेठ नावाचा एक प्रकार दर वर्षी असायचा. त्याच्या मधे शेणकूटे एकावर एक रचून, एक भला मोठा माणुस तयार करायचे. त्याला अंगावर एखादे उपरणे म्हणून एखादा पंचा किंवा जुने पातळ घालायचे. डोक्यावर एखादी टोपी असायची. नारळ फोडून त्याचे खोबरे काढून त्या खोबर्याचे डोळे लावले जायचे. त्याच्या हातात एक भली मोठी काठी असायची. या काठीला कसली कसली घुंगरे लावलेली असायची. तोंडात एखादी बीडी असायची. असे ते ओंगळ ध्यान एखाद्या चौकात दिवस भर बसून असायचे. येणारी जाणारी सगळी लहान मुले त्याला घाबरायची. काही धाडसी मंडळी कौतुक म्हणून जवळ जाउन बघायची. पण त्याला हात लावायची कुणाचीच हिम्मत नव्हती. त्याचे डोळे उग्र, भीषण आणि भयाण वाटायचे. काही काही घरातली मोठी माणसे घरातून नैवेद्य आणून त्या शिराळशेठ च्या समोर ठेवायची. आणि हात जोडून म्हणायची

'देवा शिराळशेठा, नैवेद्य मानून घेशील.

लेकरे बाले तुझीच आहेत, त्याना अभय देशील.'

पुढे वर्षभर हीच मोठी माणसे घरातले एखादे मूल ऐकेना झाले, रात्री खुप रडायला लागले तर त्याला दटावायची 'रडू नको नाहीतर शिराळशेठ येइल.' मोठे आश्चर्य वाटायचे.

वास्तविक त्या शिराळशेठची खरी माहिती कुणीच कधी सांगितली नाही. सगळ्या कानोकानी ऐकलेल्या गोष्टी. माझी आजी पण एक गोष्ट सांगायची. तिच्या गोष्टीतला शिराळशेठ म्हणजे खुप मोठा राजा होता. आधी तो खुप प्रेमळ होता आणि त्याला मुले खुप-खुप आवडायची. पण काहीतरी झाले आणि एक दिवस त्याची मुले त्याच्यावर रागावून त्याला सोडून निघून गेली. मग तेव्हा पासून तो खुप कोपीष्ट झाला. आणि भ्रमिष्ट होऊं फिरत राहिला. मग आजी म्हणायची की त्याची पूजा केली तर तो आपल्या मुलाना सुखी ठेवतो. आणि नाही केली तर तो मुलाना त्रास देतो. रागाचे, द्वेशाचे, मत्सराचे आणि एकुणच सर्व मनोविकारांचे शिराळशेठ हा एक प्रतिक असावा. अर्थात त्या वेळची माझ्या बरोबरीची बहुतेक सगळी बच्चे मंडळी अनेक प्रसंगातून वाचली आणि मोठी झाली. बहुतेक माझ्या आजीची प्रार्थना शिराळशेठाने ऐकली असावी.

हे सगळे आठवायचे कारण म्हणजे तिसर्या इयत्तेत शिकणारी सवाना. सवाना अलाबामा मधे रहायची.तिची खरी आई दोन वर्षांपासून घटस्फोट घेउन वेगळी झाली होती. न्यायालयाने सवानाचा ताबा तिच्या वडिलांकडे दिला. आता सवानाच्या घरी तिची आजी, बाबा, सावत्र आई आणि सावत्र भाऊ असे चौघे रहायचे. कामाच्या निमित्ताने तिचे बाबा बर्याच वेळेला बाहेर गावी असायचे. तरी पण सवाना खुप खुश असायची. तिच्या वयाला साजेसे तिचे खेळ खेलायची. तिच्या घरीच एक छोटी घसरगुंडी होती.छोटे मोठे हट्ट करायची. गोळ्या-बिस्किटे मागायची. कागदाची फुलपाखरे करायची. त्यात रंग भरायची. ती अभ्यासात देखिल हुशार होती. सारे छान चालू होते. एका शुक्रवारी नेहमी सारखी ती शालेतून घरी आली. स्कूल बस मधून उतरून आधी तिच्या आजी कड़े गेली. सवानाला त्या दिवशी बस मधे कुणीतरी एक गोळी खायला दिली होती. ती तिने तिथेच खाल्ली. आणि घरी आल्यावर तिने तिच्या आजी ला ही गोष्ट सांगितली. सवानाची आजी खुपच रागीट होती. सवानाची आई गेल्या पासून तर ती खुपच त्रस्त असायची. सवाना कड़े तिचे खुप बारीक़ लक्ष असायचे. आई विना वाढनार्या सवाना ने सर्व गोष्टी योग्य आणि शिस्तबद्ध केल्या पाहिजेत असा तिचा कटाक्ष असायचा.

म्हणुनच सवानाने तिला न सांगता गोळी खाल्ली याचा आजीला खुपच राग आला. आणि तिने सवानाला घरा भोवती धावत फेर्या मारायची शिक्षा दिली. दुपारी ३ वाजल्या पासून सवाना ने धावायला सुरुवात केली. घराचे आवार देखिल खुप मोठे होते. दुपारचे ४ वाजले. शेजारी-पाजारी राहणारे लोक हा प्रकार पाहत होते. पण सवाना का पळते आहे याचे उत्तर त्याना मिळाले नाही. आता ती बिचारी घामा-घूम झाली होती. दुपारचे उन, आणि पोटात अन्नाचा कण शिल्लक नव्हता. आता शरीरातील पाणी देखिल कमी-कमी होत चालले होते. आत्ता आजी हाक मारेल, आत्ता आपल्याला घरात बोलावेल या आशेवर बिचारी सवाना धावत होती. कदाचित आपण मधेच धावायाचे थांबलो तर आजी अजुन रागावेल आणि आपल्याला अजुन काहीतरी शिक्षा होइल अशी तिला भीती वाटत असावी. हा अघोरी प्रकार कुणीतरी थांबवायाला हवा होता. पण तिथे सवानाला अभय द्यायला कुणीच नव्हते. आजी ही नव्हती आणि शिराळशेठ देखिल नव्हता.

कणा-कणानी सुकत चाललेले हे अबोलीचे फुल अड़खळत, ठेचकाळत धावतच होते. कदाचित या वेळात आजीने दमलेल्या सवानाकड़े खिडकीतुन पाहिले देखिल असेल. पण आजीच्या रागाने तिला आतच बसवून ठेवले. आणि अखेर संध्याकाळी ६ वाजता धावता धावता सवाना कोसळली. ती बेशुद्ध झाली. तिची हालचाल मंद होत गेली. मग आजी आणि आई धावत बाहेर आल्या. सवानाला तातडीने दवाखान्यात दाखल केले. पण आता खुप उशीर झाला होता. सवानाच्या शरीरातील पाण्याचा अंश अतिशय कमी झाला होता. तिच्या शरीरातील क्षार देखिल संपून गेले होते. निपचित पडलेली सवाना आता मृत्युच्या दारात उभी होती. डॉ नी तिला कृत्रिम श्वास दिला. आणि तिच्या वडीलाना बोलावून घायला सांगितले. एका अनवट क्षणी आजीच्या मायेची जागा शिस्तीने घेतली. आणि शिस्तीची जागा रागाने. आणि मग याच रागाच्या शिराळशेठा ने एका निरागस पाखराचा जीव घेतला. परगावी गेलेले वडिल परत आले. डॉ नी त्याना वस्तुस्थिति समजावून सांगितली आणि निरुपायाने सोमवारी सकाळी सवाना देवा घरी गेली...

आजी इतकी क्रूर वागू शकते? स्वतः च्या मुलाची मुलगी, तिच्या बाबत आजी इतकी कठोर होऊ शकते? सावत्र का असेना घरी असलेली आई तिला का वाचवू शकली नाही? सवाना स्वतः धावायची का थांबली नाही? शेजारी-पाजारी का बाहेर आले नाहीत? पोलिस काय करत होते? सवानाचे वडिल किती चुकले?सवानाच्या अनैसर्गिक मृत्युने प्रश्नांचे एक वारुळ तयार केले आहे. दोन अश्रु देऊन यांची उत्तरे मिळनार नाहीत. सवानाचा मृत्यु हा केवळ तिचा एकाटिचा मृत्यु नाही. तिच्या मृत्यु बरोबर मनुष्य प्राण्यामधली निरागसता मुकली. आजी च्या नात्यावारचा गाढ विश्वास आटला. कौटुम्बिक नात्यामधला जिव्हाला नाहीसा झाला. कदाचित सवानाच्या वडीलानी दुसरे लग्न केले नसते तर सवाना वाचली असती का? न्यायालयाने सवानाचा ताबा तिच्या खर्या आई कड़े दिला असता तर ती वाचली असती का? वडिल घरी असते तर सवाना वाचली असती का? सवानाला तिच्या मित्राने गोळी दिली नसती तर सवाना वाचली असती का? हे सगळे जर तर चे प्रश्न आहेत.

शेवटी भाबड्या मनाला असे देखिल वाटते की तिच्या आजीने शिराळशेठ ला विनंती केली असती तर? पण इथे तर आजीच शिराळशेठ झाली आहे. त्या शिराळशेठा ला एकच ओरडून सांगावेसे वाटते.

'मेल्या शिराळ शेठा, किती कोप करशील

मेले एखादे पाखरु तर, तू नरकात जाशील'

माझे इंग्रजीकरण

2012-01-26T13:28:00.001-06:00

नमस्कार मंडळी, मी निखील कुलकर्णी. मुळचा सांगली-मिरजेचा. गेल्या १० वर्षा पासून अमेरिकेत राहतो. वास्तविक मी अभियांत्रिकी शाखेचा विद्यार्थी. त्यामुळे साहित्य, नाट्य, वक्तृत्व यांच्याशी संबंध येण्याचा तसा काही एक संबंध नव्हता. पण मला कविता खूप आवडायच्या. शाळेत असताना सुदैवाने अतिशय व्यासंगी शिक्षक मराठी शिकवायचे. त्यांच्या तोंडून कविता ऐकता ऐकता कधी आपसूक रडू यायचे. कधी आई ची आठवण यायची. कधी कधी अचानक खूप काही कळल्या सारखे व्हायचे. आणि कधी नुसताच आनंद व्हायचा. ग्रेस चा चिमण्या हा धडा असो किंवा कुसुमाग्रजांची 'सर नुसतं लढ म्हणा!' ही कविता असो किंवा राम जोश्यांची 'हटातटाची' लावणी असो किंवा अनंत फंदी यांचा एखादा फटका असो.. त्यांचा मनावर खूप खोल ठसा उमटला. वास्तविक हे सारे शिकून आता खूप वर्षे होऊन गेली. पण ते सारे आठवले तरी आज देखील मन तितकेच हळवे होते. थेट शाळेच्या बाकावर जाऊन बसते. आणि आतल्या आत कविता म्हणू लागते. कदाचित याच संस्कारातून मग आधी शाळेत असताना आणि मग कॉलेज मध्ये गेल्यावर भरपूर वक्तृत्व स्पर्धा केल्या. खूप पुस्तके वाचली. जी ए कुलकर्णी, वि वा शिरवाडकर, ग्रेस, मंगेश पाडगावकर, ना धो महानोर, श्री ना पेंडसे, ना सं इनामदार असे सारे जे मिळाले आणि आवडत गेले ते सारे सारे वाचून काढले. भरीस भर म्हणून मोरोपंतांची केकावली, तुकारामांची गाथा, समर्थांचा दासबोध आणि माउलींची ज्ञानेश्वरी वाचली. मध्ये कुणीतरी कुराणाचे मराठी भाषांतर दिले. ते देखील थोडे वाचले. अर्थात त्या वयात यातले समजले किती हा खरेच प्रश्न आहे. पण भाषणात वापरायला म्हणून का होईना खूप वचने, कविता, चारोळ्या अगदी तोंड पाठ केल्या होत्या. वक्तृत्व स्पर्धा करून नेमके काय मिळाले ते नक्की ठाऊक नाही. पदरचे पैसे खर्च करून केवळ आनंदासाठी केलेला तो खटाटोप होता. बक्षीस मिळायचे पण त्याच्या रकमेतून प्रवास खर्च वजा केला की उत्तर शून्य यायचे. पण खूप चांगली चांगली माणसे भेटत गेली. साहित्याशी संबंधित अनेक मित्र मिळाले. त्यांच्या कडून काय वाचावे ते कळत गेले. कसे वाचावे ते कळत गेले. खूप ऐकायला मिळाले. खूप वाचायला मिळाले. आणि कळत न कळत मराठी साहित्याचा रंग लागत गेला. मिळालेल्या बक्षिसातून नवीन मराठी पुस्तके घेतली होती. ती अजून आहेत माझ्या बरोबर!
आता अमेरिकेत येऊन देखील १० वर्षे होत आली. १०० वर्षांचे आयुष्य धरले तर त्यात १० वर्षे हा बराच मोठा काळ असतो. तरी देखील संपूर्ण वेगळा देश, त्याचे वेगळे नियम, वेगळी भाषा, वेगळी विचार सरणी या सार्यातून वाट काढत काढत १० वर्षे कशी संपली ते कळले देखील नाही. मागच्या महिन्यात भारतात आलो होतो. तेव्हा ग्रेसची भेट घ्यायची इच्छा सफल झाली. त्या निमित्ताने श्री महेंद्र मुंजाळ यांची भेट झाली. आणि त्यांनी तुम्ही परदेशात स्थाईक झाल्यावर तेथील साहित्याकडे कसे पाहता ? त्यावेळी तुम्हाला मराठी साहित्य कसे वाटते ? यावेळी कुठले साहित्य जवळचे वाटते? म्हणजेच एकूण तुमच्या वाचनात काही फरक पडतो का ? वाचनाची गरज कशी आणि किती प्रमाणात निर्माण होते? या सारख्या प्रश्नांचा परामर्ष घेणारा एखादा लेख लिहायला सांगितला. अतिशय विचार करायला लावणारा विषय वाटला. मी काही फार मोठा साहित्यिक वगैरे नाही. पण मराठी माझी मातृभाषा आहे. तिच्या विषयी मला जे वाटते ते मी या प्रश्नांच्या अनुषंगाने इथे मांडणार आहे.
काही महिन्यापूर्वी मी माझ्या बालवाडी ला जाणार्या मुलीला विचारले की हम्मा कशी करते? तर ती म्हणाली 'ममुSSSSSSह'. आणि भू भू कसे करते? तर म्हणाली 'रुफ रुफ'. मला काही सुचेना. हम्मा ही नेहमी 'हम्मा' म्हणते आणि म्हणून आपण तिला हम्मा म्हणतो. पण जर तीच हम्मा जर 'ममुSSSSSSह' म्हणाली तर? चौकातला मोत्या किंवा वाघ्या नेहमी 'भू भू' करतो म्हणून आपण त्यांना 'भू भू' म्हणायचो. पण तेच भू भू जर 'रुफ रुफ' म्हणाले तर? गम्मत म्हणून मी आणि माझी मुलगी अमेरिकेतली हम्मा बघायला गेलो. आणि काय आश्चर्य! ती हम्मा खरेच 'ममुSSSSSSह' म्हणते आहे हे मला पटले. रस्त्यावरून जाताना एक भू भू भुंकायला लागले आणि काय आश्चर्य! ते भू भू देखील रुफ रुफ करते हे मला पटले.
नेमका हाच फरक मला अस्वस्थ करतो आहे. एकाच जगाच्या पाठीवर राहतो आपण. मी, माझी मुलगी, ते भू भू आणि ती हम्मा. पण ती अमेरिकेत आली की 'ममुSSSSSSह' म्हणते आणि सांगलीत 'हम्मा'. ते भू भू अमेरिकेत 'रुफ रुफ' करते आणि मिरजेत 'भू भू'!
असे म्हणतात की भाषा ही संस्कृतीच्या मुळाशी असते. अगदी खरे आहे ते. आम्ही निर्वासित जेव्हा अमेरिकेत येतो तेव्हा आमच्या जवळ असतात २ ब्याग. बस फक्त २ ब्याग. त्यात मग ५ दिवसांचे कपडे असतात. एखादी चितळ्यांची बाकरवडी असते. एखादा देवाचा फोटो असतो. एखादी लपवून आणलेली, अण्णाबुवाच्या अंगार्याची पुडी असते. आणि एखादे तरी मराठी पुस्तक असते. बर्याच वेळेला सोबतीला कुणीच नसते. इथून सुरु होतो मग नव्या वाटेचा प्रवास. सोबत असते आपली भाषा. आणि ती बोलायला सोबतीला असतो आपणच. आठवणी मध्ये अख्खा महाराष्ट्र असतो. राजगड असतो. रायगड असतो. दौलताबाद चा देवगिरी असतो. शाळा असते. कॉलेज असते. नाती असतात. गोती असतात. पण आपल्या भाषेत गप्पा मारायला असतो फक्त आपले आपण! मला असे वाटते की याच वेळी मायबोली ला मायबोली का म्हणतात ते उमजते. नाते असतेच. ते अधिक घट्ट होते. बाहेर सगळी कडे व्यवहाराची भाषा इंग्रजी. एखादा भारतीय दिसला तर त्याच्याशी सुद्धा इंग्रजी. अगदीच एखादा गुप्ता नाहीतर सिन्हा असला तर मोडके तोडके हिंदी! मराठी काही बोलायला मिळत नाही. पण ते जर मिळाले तर अगदी जग जिंकल्या सारखे वाटते. काही दिवसापूर्वी भारतात असताना फुले मंडई च्या बाजूला शुद्ध मराठी रिक्षावाल्याला हिंदीतून विचारलेला प्रश्न आठवतो 'कोथरूड जानेका क्या?' आणि आपले आपल्यालाच हसू येते.
मग हळू हळू याची सवय होते. सोबत आणलेले मराठी पुस्तक वाचून संपते. मग कुठे मिळेल का मराठी पुस्तक? याचा शोध सुरु होतो. त्याच दरम्यान दारात रोज फुकट पडणारा इंग्रजी पेपर वाचायची सवय होते. 'सकाळ किंवा पुढारी ची मजा यात नाही.' असे म्हणत हळू हळू इंग्रजी पेपर ला आपण राजी होतो. त्यात गावातल्या जाहिराती असतात. गावातले कार्यक्रम असतात. दुकानांची माहिती असते. संस्थांची माहिती असते. हॉटेलचे पत्ते असतात. हे सगळे अगदी जीवनावश्यक साहित्य वाचता वाचता मग कधी अग्रलेख वाचला जातो. ओबामा वर एखादा राजकीय लेख असतो. तो वाचला जातो. हळू हळू मराठी माणूस इंग्रजी वाचायला लागतो.
तंत्रज्ञानाच्या बाबतीत अमेरीका श्रेष्ठ आहेच। पण त्या प्रचंड शोधांचा उपयोग करून घेण्यात अमेरिकेचा अगदी हातखंडा आहे. अमेरिकेत जगातील सर्वात जास्त साहित्य निर्माण होते. सगळ्यात जास्त पुस्तके इथे लिहिली जातात. सगळ्यात जास्त पुस्तके इथे विकली जातात. रोलिंग चा harry potter घरा घरात पोचतो. लहान मुले त्याच्या रममाण होतात. त्याचे पुढे सिनेमे निघतात. सिनेमांचे ही विक्रम होतात. अत्युच्च कथाकार hollywood मध्ये एका पेक्षा एक सुरस कथानक लिहून त्यावर सिनेमे तयार करतात. त्यांना ऑस्कर मिळतात. त्यांच्या लेखकांना साहित्याची नोबेल मिळतात. पुस्तकांना प्रचंड वाचक मिळतात. अमेरिकेतली वाचन संस्कृती अतिशय समृद्ध आहे. प्रत्येक जण काही ना काही सतत वाचत असतो. कुणी पुस्तक वाचत असेल, कुणी एखादे साप्ताहिक वाचत असेल, तर कुणी त्यांच्या mobile वर किंवा ipad वर एखादे छान मासिक वाचत असेल. भारतीय माणूस जसा हळू हळू अमेरिकेत रुळायला लागतो, तसा तो हळू हळू अमेरिकन माणसा सारखे सतत वाचायला लागतो. अर्थात प्रत्येकाचे वाचायचे विषय वेगळे असले, तरी साधारण पण तत्वज्ञान, व्यवस्थापन शास्त्र, रोमान्स, पाकशास्त्र, पर्यटन, मुलांचे संगोपन आणि त्याच्याशी संबधित साहित्य याची भारतीय आणि विशेष करून मराठी माणसाला विशेष आवड असते. लिहिले गेलेल्या जवळ जवळ प्रत्येक पुस्तकाचे न्यूयोर्क टाईम्स कडून परीक्षण होते. त्यात कुठले पुस्तक बेस्ट सेल्लर आहे ते ठरवले जाते. आणि जे पुस्तक बेस्ट सेलर असेल त्याच्या अक्षरशः लाखो प्रती हातोहात विकल्या जातात. अर्थात या पुस्तकात जसे अमेरिकन लेखक असतात तसे भारतीय पण असतात. नंदन निलेकणी यांनी लिहिलेले 'इमाजीनिंग इंडिया' हे पुस्तक देखील खूप कमी कालावधीत खूप प्रसिद्ध झाले. वाल्टर इझाक्सन ने लिहिलेले स्टीव जॉब्स चे चरित्र देखील खूप प्रसिद्ध झाले. स्टीफन किंग, जॉन ग्रिशम, जेम्स पीटरसन यांची पुस्तके सुद्धा खूप प्रसिद्ध आहेत. या पुस्तकांच्या कागदी प्रती बरोबरच त्यांच्या इलेक्ट्रोनिक प्रती सुद्धा उपलब्ध असतात. आणि त्या देखील हातोहात संपतात. किंडल, आय पॅड, स्मार्ट फोन आणि कॉम्पुटर वर ही पुस्तके वाचता येतात. एक अगदी ठळक पणे जाणवलेला फरक म्हणजे कविता आणि कविता संग्रह यांचे प्रमाण महाराष्ट्रा च्या तुलनेने खूप कमी आहे. पण नाट्य, कथा, कादंबरी यांनी अमेरिकेतील इंग्रजी साहित्य अतिशय समृद्ध वाटते. साहित्यात असलेले विषय सुद्धा खूप वेगळे असतात. कदाचित अमेरिकन माणूस खूप मोकळ्या स्वभावाचा आहे. त्यामुळे त्याची फार कमी गोष्टीना हरकत किंवा विरोध असतो. व्यक्ती स्वातंत्र्य, अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य यात तर अमेरीका जगातील बहुतेक सर्वच देशाहून पुढे आहे. काही सन्माननीय अपवाद वगळून! इथे कुणालाही त्याचे मत मांडता येते. ज्यांना ते मत पटते, ते त्याचे वाचन वाचत राहतात. ज्यांना पटत नाही ते सनदशीर मार्गाने विरोध व्यक्त करतात. माध्यमातून मोकळ्या मनाने चर्चा होतात. मुलाखती होतात. दोन्ही बाजूना त्यांची बाजू मांडण्याची संधी प्रसार माध्यमे उपलब्ध करून देतात. अतिशय खेळीमेळी च्या वातावरणात हे सर्व चालते.

अमेरिकेत जेम्स लेन नाहीत असे नाही. पण एक नक्की की इथे शिक्षण संस्थांची तोडफोड करणारी एकही ब्रिगेड नाही.

परवाच अमेरिकेचे अध्यक्ष बराक ओबामा आणि त्यांच्या पत्नी मिशेल ओबामा यांच्यातील नाते संबंधावर एक पुस्तक प्रसिद्ध झाले. पुस्तकाचे नाव 'द ओबमाज' आणि लेखिका जोडी कांटेर. या पुस्तकाचा विषय मोठा नामी आहे. बराक ओबामा अध्यक्ष झाल्या पासून त्यांच्या कौटुंबिक संबंधावर काही परिणाम झाला आहे का याचा शोध या पुस्तकात घेतला आहे. यात लेखिकेने तिच्या मतानाही जागा दिली आहे. कदाचित यातून काही जणांच्या भावना दुखावल्या जाण्याची शक्यता नाकारता येत नाही. पण त्या लेखिकेची १ तासाची मुलाखत, प्रख्यात मुलाखत कार, चार्ली रोज याने घेतली. त्यात तिच्या मनात नेमके काय आहे, पुस्तकात नेमके काय आहे, ते लेखिकेला तसे का वाटले याचा उहापोह घेतला. त्यात ती लेखिका म्हणाली सुद्धा की हे पुस्तक तिने बराक आणि मिशेल ओबामा ना प्रत्यक्ष भेटून वाचायला दिले. अर्थात मिशेल ओबामाना त्यातील काही गोष्टी खटकल्या. पण तरी त्यांनी खुल्या मनाने ते पुस्तक जसेच्या तसे स्वीकारले. खरोखरीच कौतुकास्पद गोष्ट आहे. मानवी जीवनाच्या आणि मनाच्या परिपक्वतेचे हे एक चांगले उदाहरण होऊ शकते.
या साहित्यात इजिप्त वर पुस्तके आहे. इराक वर पुस्तके आहेत. भारत पाकिस्तान यातील संबंधावर पुस्तके आहेत. चीन आणि रशियावर पुस्तके आहेत. शेअर बाजारावर पुस्तके आहेत. सप्टेंबर ११ ला झालेल्या हल्ल्यावर पुस्तके आहेत. भारत आणि चीन या देशात जाणार्या कामावर आणि त्याच्या अमेरिकेवर होणार्या परिणामांवर पुस्तके आहेत. पैसा कसा मिळवावा या पासून लग्न कसे करावे इथे पर्यंत पुस्तके आहेत. कदाचित मराठी साहित्यातल्या दर्दी लोकांना हे साहित्य म्हणजे पोरकट वाटायची सुद्धा शक्यता आहे. त्याच्यात क्लिष्ट गुंते नाहीत. त्याच्या फारसे साहित्यिक मूल्य नाही असेही असेल. पण जे नाही त्या विषयी फारसा खेद नाही. जे होणार नाही त्याचा फारसा आग्रह ही नाही. पण जे आहे ते माणसाच्या रोजच्या जगण्याला अतिशय पूरक आहे. या पुस्तकातल्या साहित्याने ज्ञानात, मनाच्या आणि विचारांच्या प्रगल्भतेत वगैरे फारसा पडत नसेल कदाचित. पण त्यातली माहिती व्यवहारात जगताना खूप उपयोगी ठरते आहे. knowledge आणि wisdom याच्यात फरक असतो फक्त अनुभवाचा. आणि मला तरी असे वाटते तो जगण्याच्या उत्कट अनुभव ही पुस्तके मिळवून देत आहेत.

आज १० वर्षांनी मागे वळून पाहताना असे वाटते की इंग्रजी वाचायला लागून मी गमावले काहीच नाही. उलट मराठीने जसा अमृताचा घनु दिला, तुकोबारायांचा पांडुरंग दिला, श्यामची आई दिली आणि शिवबाचा पराक्रम दिला, तसेच इंग्रजी ने देखील आयुष्याचा झरा शक्य तितका निर्मळ ठेवला. आयुष्याच्या वेलीला मराठीने आत्मशुद्धीच्या आसवांचे कुंपण घालायचा शिकवले. तर इंग्रजी साहित्याने त्या वेलीला कुंपणाचा आधार घेऊन ताठ मानेने उभे राहायला शिकवले.
आई ची जागा कुणीच घेऊ शकत नाही. पण आई बरोबर एखाद्या मावशीची माया मिळाली तरी माझी त्याला काही हरकत नाही.
जय हिंद! जय महाराष्ट्र!

अज्ञात अधांतरी..

2011-10-25T18:52:00.003-05:00

मिट्ट काळोख्या अंधारी

पिल्ले थांबलेली चारी,

नभ बेभान कोसळे

पाडसांच्या पाठीवरी

अर्ध्या भयाण राती

रात किड्यांची अंगाई,

माय शोधण्या निवारा

रस्ता ओलांडून जाई

ओलेचिंब झाले रान

वेडी भीतीने शहारी,

प्राण आणून नेत्रात

माय आठवते उरी

भूत तसेही नव्हते त्यांची

भविष्येही थांबली,

माय नसे ज्यांची त्यांना

नित्य यम-सावली

प्रहर दोन उमटला

मरणाकांत ध्वनी,

माय आता कधी न परते

पिले उमजती मनी

दोष कुणाचा बळी कुणाचा

प्रश्न चित्तान्तरी,

अनाथ पोरकी पिले चालती

अज्ञात अधांतरी

मिट्ट काळोख्या अंधारी

पिल्ले थांबलेली चारी

अनाथ पोरकी पिले चालती

अज्ञात अधांतरी

राणी झाली जेर

2011-10-08T08:37:00.001-05:00

स्त्री-भ्रूण हत्या हा भारतासाठी एक चिंतेचा विषय होत चालला आहे. भारतामध्ये मुलींचे प्रमाण दर १००० मुलांमागे ९१३ झाले आहे. १९७४ साली हेच प्रमाण ९७४ होते. परंतु याहून सर्वात दुर्दैवाची बाब म्हणजे स्वतःला प्रगत समजणाऱ्या महाराष्ट्रातील मुलींचे प्रमाण हे दर १००० मुलांमागे ८८३ झाले आहे. दर हजारी मुलींच्या प्रमाणात आता भारतात महाराष्ट्राचा सर्वात शेवटचा क्रमांक लागत असावा.
याच मराठी मातीत कधी रुक्मिणी, कधी जिजाऊ तर कधी दिव्य पराक्रमी झाशी राणी जन्मली. आनंदीबाई जोशी, पंडिता रमाबाई रानडे, महर्षी धोंडो केशव कर्वे, गोपाळ गणेश आगरकर यांच्या सुधारक विचारांच्या महाराष्ट्रात आज सर्वात जास्त प्रमाणात मुलीला जन्म नाकारला जातो आहे ही अत्यंत लाजिरवाणी गोष्ट आहे.

डोक्यावरती फेटा भरजरी
मोत्याचा शिरपेच
पाठीवरती राजकुमार
तिला राज्याचा पेच

राणी लढली प्राण पणाने
ती वीर मराठी लेक
तलवार मराठी भाला घेउनी
बुरुजा वरुनी झेप

गोऱ्या हाती गवसे राणी
डाव साधते दैव
कपट पर-धार्जिण दुही
राज्य लोपवी कर्म

राणी गेली राज्य ही गेले
दुर्मिळ झाले वीर
मराठी मातीत पुन्हा न जन्मणे
आता राणी झाली जेर

रस्तोरस्ती आता बसती
राणीचे खाटिक
राणी जन्मली कधी गर्भी
तर भ्रुणावरती शस्त्र

इंग्रज मारी राणीला तो तर
राज्यासाठी त्रस्त
मराठी मारतो हरेक राणी
आता झाले षंढ विवस्त्र

झाले षंढ विवस्त्र
आता राणी झाली जेर

@@@@@@@@@@@@@@@@@@
निखील कुलकर्णी
@@@@@@@@@@@@@@@@@@

मी गत-जन्मीची सखी

2011-08-31T11:06:00.005-05:00

लेक लाडकी मी तुझी

ओळख मजला पुससी

शोध बापड्या जन्मांतरी

मी गत-जन्मीची सखी

गत जन्मी तू कृष्ण कानडा

राधा मी तर साधी भोळी

जीव लावूनी अज्ञाताला

निघून गेलास अवचित वेळी

त्याच क्षणी मी परब्रम्हाला

केली एक विनंती

फिरून दोघा जन्म मिळावा

याच धरती वरती

प्रियकर होणे पुरले मजला

लेक लाडकी झाले मी

लळा लावूनी जन्म भराचा

अवचित निघून जाईन मी

नाव राहिले लावायाचे

राधा विनवी पकडून बाही

कृष्ण कन्हैया पुरवीन ओढी

म्हणून जन्मले तुझ्याच पोटी

लेक लाडकी मी तुझी

ओळख मजला पुससी

शोध बापड्या जन्मांतरी

मी गत-जन्मीची सखी

@@@@@@@@@@@@@@@@

निखील कुलकर्णी

निष्प्राण लटकती पितरे...

2011-08-05T20:57:00.002-05:00

दुष्काळा मुळे आत्महत्या केलेल्या एका शेतकऱ्याच्या मुलाची व्यथा

निष्प्राण लटकती पितरे, पाउस गोठला होता |

सर्पणात विरती गहिवर, डोळ्यात दाटला होता ||१||

माय माती विव्हळते, भेगात आक्रंद होता |

ग्रीष्मात हरवली प्रतिमा, तो चंद्र शोधीत होता ||२||

दग्ध कोरडी नक्षत्रे, हा भोग राहिला होता ||

रथसप्तमी उराशी, तो स्तन्य जाळीत होता ||३||

सूर्यात पोळली पाने, हा कोंब पोरका होता |

तापत्र वेढल्या स्मशानी, तो सांब निपचित होता ||४||

भागीचे भारुड

2011-08-02T23:14:00.003-05:00

भागीला पत्याच न्हाई

तिच्या दादल्याला ग्रीनकार्ड न्हाई ||धृ.||

गावाकडली मंडळी पुण्याला आली

पुण्याकडची मंडळी अमेरिकेला आली

त्येचा भागीला पत्याच न्हाई

तिच्या दादल्याला ग्रीनकार्ड न्हाई ||१||

डॉक्टर मंडळी पहिल्या गाडीनं आली

इंजनेर मंडळी मागल्या गाडीन आली

त्येचा भागीला पत्याच न्हाई

तिच्या दादल्याला ग्रीनकार्ड न्हाई ||२||

बैलगाडीतली भागी मोटारीत बसली

मोटार सोडून मग इमानात बसली

त्येचा भागीला पत्याच न्हाई

तिच्या दादल्याला ग्रीनकार्ड न्हाई ||३||

म्हातारी आजी मारून गेली

घराची कौलं बी उडून गेली

त्येचा भागीला पत्याच न्हाई

तिच्या दादल्याला ग्रीनकार्ड न्हाई ||४||

अरा रा रा रा रा रा

बर मग फुडं ?

फुडं ?

लुगड्या मधली भागी झग्यात आली

कुकू गेलं आन टिकली बी गेली

त्येचा भागीला पत्याच न्हाई

तिच्या दादल्याला ग्रीनकार्ड न्हाई ||५||

केरसुणी सोडून व्हाकुम फिरवती

भले भले

केरसुणी सोडून व्हाकुम फिरवती

केर तसाच तिनं वायर जोडलीच न्हाई

त्येचा भागीला पत्याच न्हाई

तिच्या दादल्याला ग्रीनकार्ड न्हाई ||६||

विकेंडला दसरा आन विकेंडला दिवाळी

विकेंड सोडून एकादशी आलेली

भागीचा उपास ऱ्हाई

तिच्या दादल्याला ग्रीनकार्ड न्हाई ||७||

अरा रा रा रा रा रा

बर मग फुडं ?

फुडं ?

अशी आमची भागी मग दोन पोरांची आई झाली

भले भले

अशी आमची भागी मग दोन पोरांची आई झाली

एकाच नाव ख्रिस आणि दुसरा झाला ह्यारी

त्येचा भागीला पत्याच न्हाई

तिच्या दादल्याला ग्रीनकार्ड न्हाई ||८||

ख्रिस आणि ह्यारी, जोडी लई न्यारी पर

त्यास्नी म्हराटी येतच न्हाई

त्येचा भागीला पत्याच न्हाई

तिच्या दादल्याला ग्रीनकार्ड न्हाई ||९||

ख्रिस म्हणतो भागीला, माय इंग्रजी बोलू नको

ह्यारी म्हणतो भागीला, आय म्हराटी बोलू नको

आता भागीला भाषाच न्हाई

तिच्या दादल्याला ग्रीनकार्ड न्हाई ||१०||

गाव सोडलं आन माया मेली

पोरं झाली आन भाषा गेली

त्येचा भागीला पत्याच न्हाई

तिच्या दादल्याला ग्रीनकार्ड न्हाई ||११||

बर मग फुडं?

भागीच्या दादल्याच अप्प्लीकेशन एकदाच रद्द झालं

रद्द झालं?

अरा रा रा रा

फुडं?

फुडं काय फुडं?

दादल्याची स्वारी बिघडली

त्यांनी गावाची तिकिट काढली

त्येचा भागीला पत्याच न्हाई

तिच्या दादल्याला ग्रीनकार्ड न्हाई ||१२||

पोर म्हणाली भागीला, तुम्ही दोगं जावा गावाला

आमचं आमी बगतो, आता गाव न्हाई आमाला

भागी डोळ्याला पदर लावी

तिच्या दादल्याला ग्रीनकार्ड न्हाई ||१३||

पोरं माय म्हणतील म्हणून,

पोरं माय म्हणतील म्हणून, मन मारून जगली

दादला सोबती जन्माचा म्हणून, पुन्हा गावाला चालली

त्येचा भागीला पत्याच न्हाई

तिच्या दादल्याला ग्रीनकार्ड न्हाई ||१४||

अर्ध आकाश आन अर्धी जीमीन

भागीच्या जल्माची तर्हा हि कठीन

आता भागीला पत्याच न्हाई

तिच्या दादल्याला ग्रीनकार्ड न्हाई ||१५||

"चौफुला - २०११ काव्य जुने-शब्द नवे" अहवाल

2011-07-30T18:15:00.000-05:00

बृहन महाराष्ट्र मंडळाच्या शिकागो येथील द्वैवार्षिक अधिवेशनात 'चौफुला - २०११ काव्य जुने - शब्द नवे' हा मराठी कवितांचा कार्यक्रम दि २३ जुलै २०११ रोजी संपन्न झाला.

या कार्यक्रमात अमेरिका आणि कॅनडा येथील १२ प्रथितयश कवी-कवयित्रींनी आपल्या सर्वोत्कृष्ठ अशा प्रत्येकी २ कविता सादर केल्या. कार्यक्रमाची सुरुवात बृहन महाराष्ट्र मंडळाच्या अध्यक्ष्या सौ माधुरी जोशी यांच्या स्वागत आणि प्रास्ताविकाने झाली. त्यानंतर सौ माधुरी जोशी यांनी उपस्थित सर्व कवी-कवयित्रींचे गुलाब पुष्प देऊन स्वागत केले.

त्यानंतर कार्यक्रमाचे संयोजक श्री निखील कुलकर्णी (peoria, illinois ) आणि सौ प्राजक्ता पटवर्धन (manchester,connecticut) यांनी कार्यक्रमाची पार्श्वभूमी थोडक्यात सांगितली. मराठी मधल्या लावणी, पोवाडा, भारुड, वासुदेव, गवळण या सारख्या जुन्या काव्य प्रकारामध्ये नवीन काव्य निर्मिती करणे हा कार्यक्रमाचा प्रमुख उद्देश होता.

काव्य वाचनाची सुरुवात सौ कुंदा जोशी यांच्या 'ब्रह्मसुते' या सरस्वती स्तवनाच्या कवितेने झाली. त्यांनी अतिशय सुंदर आवाजात हि कविता सादर केली.

"घे वंदन ब्राम्हसुते तुज सारे नमती | उजळू दे ज्ञान दिवा अंधाऱ्या राती || "

अशा समर्पक शब्दात विद्येचे आराध्य दैवत असणाऱ्या सरस्तीची आळवणी केली.

त्यानंतर सौ राणी लिमये यांनी "दूर क्षितीजावरी | मन माझे संचारी ||" हे भक्तीगीत सादर केले. अहोरात्र भटकणाऱ्या मनाला थोपवशील का अशी आर्त विनवणी त्यांनी विठ्ठलाला केली.

त्यानंतर सौ प्राजक्ता पटवर्धन यांनी अनोखा 'वासुदेव' सादर केला. अतिशय समर्पक शब्द योजना आणि सुरेल सादरीकरण याने प्रत्यक्ष वासुदेव अवतरल्याचा भास होत राहिला.

"घुंगुर बाजे, घुंगुर बाजे, वासुदेव हो नाच नाचे" अशी पंच लाईन घेत पहाटेच्या मंगल वेळेच चित्रच त्यांनी सादर केलं. त्यानंतर "ठेवी चित्त समाधानी | दारी लक्ष्मी भरेल पाणी ||" असा भाबडा संदेश देऊन या वासुदेवानं निरोप घेतला.

त्यानंतर वृद्धांच्या मनातील नेमकी खंत श्री बाळकृष्ण पाडळकर यांनी त्यांच्या 'देवाची शिकार' या कवितेतून मांडली. त्यातल्या व्यथेने मन हेलावून जात होते.

समाज जरी बुद्धीप्रामाण्यवादी होत असला तरी तो रक्ताची नाती विसरत चालला आहे. याची खंत त्यांनी देवाजवळ मांडली.

त्यानंतर सौ हेमांगी वाडेकर यांनी कवितेवरची कविता 'माझी कविता' सादर केली. काव्य करणे हि एक अद्भूद्त शक्ती आहे. आणि ती नेमके कवीला काय देते याचा विचार त्यांनी त्यांच्या कवितेतून मांडला.

"या हव्याचा हव्यास माझा आणि हव्यासाचा मी गुलामी" अशा सारखी अतिशय नेमकी शब्द रचना करत त्यांनी खूप मोठा अर्थ या कवितेतून मांडला.

त्यानंतर श्री विनायक गोखले यांनी त्यांची 'मन्वंतर' हि कविता सादर केली. अमेरिकेत आलेल्या मराठी माणसाची मनस्थिती दिवसागणिक कशी बदलत जाते याचे अगदी यथार्थ चित्रण त्यांच्या कवितेत होते.

"मनी चाले द्वंद्व माझ्या, होम स्वीट होम कुठे?

त्यांनी व आम्ही भोगले, दु:ख कुणाचे मोठे?"

अशा सारखी मनाला चटका लावणारी काव्य रचना रसिकांना मोहवून गेली.

त्यानंतर अमेरिकेतील मराठी आणि हिंदी भाषेतील अग्रगण्य लेखिका सौ उषादेवी कोल्हटकर यांनी त्यांची 'ते सूर्याला ठरवू दे' हि कविता सादर केली. त्यांच्या निवेदनात त्यांनी कवितेचे माणसाच्या मनातील नेमके स्थान समजावून सांगितले. आयुष्यातली अंतरे सुखावह व्हायची असतील तर कविता सोबतीला असू देत. असा त्यांचा सारांश होता. या वर्षीचा बृहन महाराष्ट्र मंडळा तर्फे दिला जाणारा 'कला साहित्य संस्कृती पुरस्कार / जीवन गौरव पुरस्कार' सौ उषादेवी यांना देण्यात आला. पृथ्वीवरती निसर्गाचा सर्वात श्रेष्ठ अधिकार आहे. त्यात माणसाने हस्तक्षेप करू नये. असा त्यांच्या कवितेचा सारांश होता.

'कोणी करायची दिवसाची सुरुवात? जाऊ दे मित्रा ते सूर्याला ठरवू दे' अशा समर्पक ओळीने त्यांनी त्याची उत्कटता मांडली.

त्यानंतर सौ सोनाली जोशी यांनी 'फिरून त्या जुन्या चुका' हि कविता सादर केली. कवीला भावना जितकी महत्वाची, तितकाच व्यवहार देखील महत्वाचा आहे असा त्यांच्या कवितेचा आशय होता. बर्याच वेळेला आपण ठरवतो की जुन्या चुका परत करायच्या नाहीत. पण तरीही त्या होतात हे तितकेच सत्य आहे. म्हणून त्या म्हणतात

"अखेर चातकासही कळेल हेच एकदा | अशी नभास आर्जवे करून काय फायदा ||

कधीतरी कळेलही तुलाच या मनातले | उगाच हट्ट वेगळा धरून काय फायदा ||"

त्यानंतर श्री संदीप चित्रे यांनी त्यांची 'अमिगो' हि अप्रतिम कविता सादर केली.

कडाक्याची थंडी, बोचरे वारे या कशाचीच परवा न करता प्रसंगी उपाशी राहत कष्ट करणाऱ्या जीवांच्या वेदनांची अतिशय नेमकी जाणीव यांनी कवितेत करून दिली. या कवितेमध्ये अमेरिकेत बाहेरून आलेल्या मेक्सिकन लोकांची व्यथा काळजाला भिडणाऱ्या शब्दात, आणि तितक्याच सुंदर सादरीकरणात त्यांनी सादर केली आणि उपस्थितांचे डोळे पाणावले.

त्यानंतर विद्या हर्डीकर सप्रे यांनी रवींद्रनाथ टागोरांची 'जीवन जेव्हा सुकून जाय' हि अनुवादित कविता सादर केली. विद्या ताईनी आधी रवीन्द्रनाथांची मूळ बंगाली कविता वाचून दाखवली आणि नंतर त्यांनी केलेला अनुवाद सादर केला. अतिशय उत्कट अशा भावनांचे तितकेच उत्कट सादरीकरण रसिकांना भावून गेले.

त्यानंतर सौ लीना जोशी यांनी त्यांच्या 'अंगत-पंगत' आणि 'माझा भारत' या दोन कविता लगोलग सादर केल्या. 'अंगत-पंगत' या कवितेमध्ये अमेरिकेत आलेल्या भारतीय मनाचे अगदी यथार्थ चित्रण होते. अमेरिकेतील छान-छोकी जीवनाचे भारतीय मनाला असलेले आकर्षण, त्या आकर्षणापोटी अनेक-विध तडजोडी करण्याची तयारी, त्यातून होणारी मनाची घाल-मेल लीना ताईनी अतिशय नेमक्या शब्दात मांडली. त्यांनी अतिशय विनोदी पद्धतीने कवितेची मांडणी केल्याने रसिकांना हसून हसून पुरेवाट झाली.

त्यानंतर 'माझा भारत' या कवितेमध्ये अमेरिकेत बरीच वर्षे राहिल्यानंतर विटलेल्या भारतीय मनाचा भारतामध्ये भारत शोधण्याचा प्रयत्न शब्दात मांडला होता. भारतात होत असलेल्या वेगवान बदलात कवीच्या मनातील भारत कुठेतरी हरवतो आहे की काय असे वाटत राहते. पण हृदयाला हात घालणाऱ्या शेवटाने भारतीय मन आणि विचार कसे जसेच्या तसे शिल्लक आहेत याची खात्री पटली. अत्यंत समर्पक मांडणीने सर्व उपस्थित हेलावून गेले होते. भारतीय पणाचे एक व्यवच्छेदक लक्षण देताना त्या म्हणतात

"जीवांसाठी जीव देणारा भारतीय मला ज्या क्षणी दिसला, मला हवा असलेला भारत मला त्या क्षणी मिळाला

आणि बदलेल्या भारतातही त्यांच्या मनातला भारत शोधताना त्या म्हणतात

"झगमगते दिवे आले तरी निरांजनाची वात तिथे तेवते आहे, समाजाचे ऋण समाज आजही तिथे फेडतो आहे."

आणि त्या नंतर

"नको मिळू देत ती ऑलिम्पिक ची ३६ मेडल्स, माझ्या भारताला मिळालाय मानवतेचं एकाच मेडल"

असा दुर्दम्य आशावाद व्यक्त करत त्यांनी कवितेचा समारोप केला.

यानंतर श्री निखील कुलकर्णी यांनी भागीचे भारुड सादर केले. भारुड हि एकनाथ महाराजांनी मराठी भाषेला दिलेली एक अजोड भेट. लोकांना समजेल अशा भाषेत, त्यांच्याशी संवांद साधत, त्यांना हसवत-खेळवत, विचार करायला लावत एखादे ज्ञान लोकांना द्यायचे. असा भारुडाचा उद्देश असतो. श्री कुलकर्णी यांनी अमेरिकेत आलेल्या कॉम्पुटर इंजिनियरच्या बायकोची फरफट 'भागीचे भारुड' मधून अतिशय समर्पक शब्दात मांडली. केवळ नवरा अमेरिकेत आला म्हणून हि भागी अमेरिकेत येते. सगळी नाती, सगळे बंध तोडून अमेरिकेतली होऊन वागायला शिकते. पोरं होतील. आई म्हणतील एवढी एक छोटीशी अपेक्षा असते. पण जेव्हा अमेरिकेत झालेली पोरं भागीशी बोलायलाच नाही म्हणतात, त्यांना मराठी येत नाही म्हणून मराठीत बोलत नाहीत आणि भागीला इंग्रजी येत नाहीत म्हणून भागीला इंग्रजीत बोलू नको म्हणतात, तेव्हा भागीला भाषाच उरत नाही. आणि संवाद संपून जातो.

नवर्याबरोबर भागी परत गावाला यायला निघते, तेव्हा पोरं गावाला येणार नाही म्हणतात, तेव्हा मात्र भागीला रडू कोसळते आणि भागी अधांतरी होते. हि भागीची व्यथा रसिकांना हेलावून गेली.

त्यानंतर विद्या हर्डीकर सप्रे यांनी एक समश्लोकी अनुवादित कविता सादर केली. 'या मुलानो चला जाऊ या' या कवितेमध्ये त्यांनी 'आओ बच्चो' या कवितेतले भाव अगदी जसेच्या तसे मराठीत आणून दाखवले. त्यांच्या बरोबर कविता म्हणत असताना रसिक मंडळी रंगून गेली होती. एक अतिशय छान अनुभव!

यानंतर श्री निखील कुलकर्णी आणि सौ प्राजक्ता पटवर्धन यांनी आभार प्रदर्शन केले. कवितांचे समीक्षण सौ क्रांती सडेकर, प्राध्यापक भास्कर ढोके, डॉ पुरुषोत्तम काळे यांनी केले. तंत्रज्ञान सहाय्य सौ अस्मिता कुलकर्णी आणि श्री जगदीश पटवर्धन यांनी केले. कला सहाय्य सौ राधिका परमानंद आणि सौ अस्मिता कुलकर्णी यांनी केले. सौ मीनल गद्रे यांनी विशेष सहाय्य केले. कार्यक्रमाची संकल्पना सौ माधुरी जोशी यांची होती.

यानंतरच्या सत्राची सुरुवात सौ उषादेवी कोल्हटकर यांच्या 'एक काल असा होता' या कवितेने झाली.

माणसाच्या आयुष्याचा रस्ता खरे तर एक मार्गीच.. मागे पडलेली वळणे, स्थाने परत भेटतात ती फक्त स्मृतींनी. त्यांना परत जाता येत नाही. आणि मग उरते ती एक हळवी आठवण. अशी हळवी आठवण उशादेवींनी त्यांच्या ह्या कवितेत सादर केली. शेवटी त्यांनी पाकळ्यांच्या रंगांची आणि फुलांच्या सुगंधाची भाव कथा सांगितली तेव्हा रसिकांचे डोळे पाणावले. कविता का करावी हे सांगताना त्या म्हणाल्या

प्रज्ञा की आंस हैं कविता , खुबसुरत एह्सांस हैं कविता, कवी का आत्मविश्वास हैं कविता .

यानंतर श्री बाळकृष्ण पाडळकर यांनी 'मला वाटते' हि कविता सादर केली. एका प्रियकराला कधी वारा होऊन प्रेयसीच्या मोकळ्या केसांशी खेळायचे आहे. तर कधी त्याला श्रावण धारा होऊन प्रेयसीला चिंब करायचे आहे. अतिशय नाजूक आणि तरल भावना श्री पाडळकर यांनी अतिशय नेमके पणे मांडल्या. त्यांचे सादरीकरण देखील अतिशय समर्पक होते.

यानंतर सौ हेमांगी वाडेकर यांनी 'दुरावा' हि कविता सादर केली. यामध्ये मानवी नात्यांचे विविध रंग त्यांनी अत्यंत अलंकारिक भाषेतून मांडले. नातं कितीही जवळचं असलं तरी कधी कधी दुरावाही आवश्यक ठरतो. त्या दुराव्याच दुस्वास न करता, तोही नात्यातलं अविभाज्य भाग आहे. याची जाणीव ठेवावी. असा त्याचा मतीथार्थ होता. अतिशय सुंदर कविता.

यानंतर सौ प्राजक्ता पटवर्धन यांनी एक गवळण सादर केली. ब्रिज मोहनच्या दर्शनाला आतुरलेल्या राधेचे एक अतिशय नेटके वर्णन त्यांनी यात केले.

"वाट हि अधीर पावले वेगात | गुंतला जीव हा मयूर पंखात ||" असो किंवा

"भिजल्या धारात निजल्या रानात | श्रीहरी मनात भिनला तनात ||"

यासारखे एकाहून एक सुंदर अनुप्रास त्यांनी सादर केले. त्यांच्या छंदबद्ध रचने इतकेच त्यांचे सादरीकरण देखील लवचिक आणि उत्कट होते.

यानंतर श्री विनायक गोखले यांनी 'मधुरा भक्ती' हि भक्ती पर कविता सादर केली. पांडुरंगाची आठवण येते तेव्हा मनाची नेमकी काय अवस्था होते त्याचे वर्णन या कवितेमध्ये त्यांनी केले. पांडुरंगाची आठवण आली की साऱ्या समृद्धीचा, वास्तवाचा विसर पडून सारे जीवन अपूर्ण वाटायला लागते. अतिशय मृदू भावना आणि तितकेच संयुक्तिक सादरीकरण रसिकांना खूपच भावले.

यानंतर सौ राणी लिमये यांनी 'नाम महिमा' हा अभंग सादर केला. हि कविता म्हणजे नामाविषयी वाटणारे प्रेम आणि नाम साधनेतून येणारे अनुभव यांचे एक सुरेख मिश्रण होते.

"आहे कृपाळू पांडुरंग | कशी सोडू मी त्याचा संग | झाले नामात मी दंग ||"

एक अतिशय अप्रतिम रचना आणि तितकेच सुंदर सादरीकरण.

यानंतर सौ सोनाली जोशी यांनी 'दुरावा' हि कविता सादर केली. अनेक प्रकारच्या नात्यांमध्ये अनेकानेक कारणांनी दुरावा येतो. आणि मग याच दुराव्यातून ओढ जन्म घेते. आणि ओढीत प्रेम लपलेले असते. अशा आशयाची त्यांची कविता अतिशय सुंदर सादर केली.

यानंतर श्री संदीप चित्रे यांनी 'यादों की बारात ' हि अतिशय हळवी कविता सादर केली. काय दिवस होते ना ते शाळकरी वयाचे असे म्हणत संदीप सगळ्यांना मनाने हलकेच शाळेच्या दिवसात घेऊन गेले. काय हरवले काय विसरले हे आज कळत आणि बालपण देगा देवा हे खरं वाटायला लागतं. एक अतिशय सुंदर सादरीकरण आणि तितकाच मनस्वी अनुभव.

यानंतर सौ कुंदा जोशी यांनी 'गुलाब कालिका' हि अफलातून लावणी सादर केली. हि होती आधुनिक लावणी एक तरुण मुलीचे वर्णन करणारी.

"अथांग जीवन पुढे पसरले, घे निर्भय तु उडी| दिग्विजयाच्या बघुनी पताका, कृतार्थ होईल कुडी |"

असा दुर्दम्य आशावाद त्यांनी दाखवला. आणि मग पुढच्याच ओळीत

"ययातीसम मग कशास मागू, यौवन मग परतुनी | कुशाग्रमती तु शक्ती शालिनी विविध कला दर्शिनी || "

अशी आयुष्याची कृतार्थता मांडली. अनुप्रासांचा चौफेर वापर आणि अतिशय नेटकी शब्द रचना यांनी हि लावणी नटली होती. त्याच्याच जोडीला सौ जोशी यांचे सटीप सादरीकरण याने तिची लज्जत उत्तरोत्तर वाढत गेली. एक अतिशय सुखद अनुभव.

यानंतर श्री निखील कुलकर्णी यांनी 'शिवमंत्राचा पोवाडा' सादर केला. शिवाजी राजांनी दिलेला शिवमंत्र थोरल्या बाजीराव साहेबांनी म्हटला आणि मराठी सत्ता अटकेपार गेली. काशी, प्रयाग हि तीर्थे मुक्त झाली. इतकेच काय तर प्रत्यक्ष दिल्ली मराठी सत्तेखाली आली. पण जसेजसे सत्ता गवसली तसा या शिवमंत्राचा मराठी सत्तेला आणि सत्ताधीशांना विसर पडत गेलं आणि त्याचा परिणाम म्हणून आपण आपले स्वातंत्र्य गमावून बसलो. याचं अतिशय नेमकं वर्णन या पोवाड्यात केलं होतं. समर्पक शब्द योजना, पद्मावर्तनी वृत्त आणि तितकेच मर्दानी सादरीकरण यांनी पोवाडा अतिशय आकर्षक ठरला.

यानंतर 'पसायदान' म्हणून चौफुला - २०११ ची सांगता झाली.

धन्यवाद

निखील कुलकर्णी

चौफुला २०११ - काव्य संमेलन - शिकागो - जुलै २०११

2011-05-10T23:58:00.000-05:00

नमस्कार मंडळी, बृहन महाराष्ट्र मंडळाचे द्वैवार्षिक अधिवेशन जुलै २०११ मध्ये शिकागो येथे होत आहे.. त्याचा एक भाग म्हणून अमेरीका आणि कॅनडा येथील कवी-कावायात्रींसाठी एक खास काव्य संमेलन आयोजित केले आहे..

कार्यक्रमाचे नाव "चौफुला २०११" असे असून बृहन महाराष्ट्र मंडळाच्या अधिकृत संकेतस्थळावर त्याची अधिक माहिती उपलब्ध आहे..

http://www.bmm2011chicago.com/choufula_new.pdf

तेव्हा तुम्ही जर अमेरिका किंवा कॅनडा मध्ये राहत असाल, तर हि एक उत्तम संधी आहे तुमचे काव्य सादर करण्याची..आणि अर्थात तुमची कविता ऐकायला उत्सुक असेल जग भरातील सुजाण आणि साहित्य प्रेमी श्रोतृवर्ग!!

तेव्हा घ्या हाती लेखणी आणि लिहा एखादा फर्मास पोवाडा, नाहीतर एखादी गवळण किंवा लावणी!! आणि द्या पाठवून chaufula@gmail.com या पत्त्यावर..

चौफुला २०११ - काव्य संमेलन - शिकागो - जुलै २०११

2011-05-01T08:09:00.003-05:00

http://www.bmm2011chicago.com/choufula_new.pdf

चौफुला (मराठी काव्य संमेलन) - २०११

2011-05-01T08:06:00.002-05:00

राव बाजी तुमी मस्तानी मी

2010-12-28T23:10:00.003-06:00

राव बाजी तुमी मस्तानी मी

रात केवड्या रुतून बसा || धृ ||

कटी मेखला, जशी चंचला

लवलवती पातीला |

चांद साथीला, मेघ सावळा

नजर लावी मला ||

नवी कंचुकी, चौखण ल्याली

बंध घातला ज्वानीला |

कशी थांबवू , इश्क उभारी हा

मदन जाळी मला ||

गोरी मोरी, काया माझी

जशी लकाकी पुनवला |

चांद कसा बघ, पाहे रोखून

दुजा चांद कधी उगावला ||

सोळा सरली, लाजही विरली

चापून पट्टी लुगडयाला |

या रम्भेच्या, रंगमहाली

मदन पाही मला ||

नवी पैठणी, बावनखणी

येवल्यातला मोर पहा |

बाजूबंद मज, सोनसळी तुम्ही

हात माझा हळूच कसा ||

काया माझी, शुभ्र साय ती

हात लावला लाल ठसा |

विडा घेउनी, गोविंदाचा

घुटक्या संगे लाल घसा ||

सती सोडली, प्रीत जोडली

रंग महाली धुंद असा |

राव बाजी तुमी, मस्तानी मी

रात केवड्या रुतून बसा ||

आता जौल नाही इजनार ....

2010-04-07T20:53:00.008-05:00

काल गिरान जळून गेली
चुलान कोन घालनार ....

वात फर फर करू लागली
गळा कोन काढनार ....

गाव सोडलं गावकी सोडली
ह्या गिरनी साटी भावकी मोडली ...

जमीन गेली गाय गेली
मागल्या साली माय बी गेली ...

जुनी फाटकी चिंदी लेवून
पोरं गुमान धाव धावली ...

मुंबई गिरनी घाव घालून
कंबर कना पिचवून गेली....

फुटकं मडकं राहिलय शिल्लक
त्यात पानी किती असनार ??

करून बघ प्रेयत्न
पर आता जौल नाही इजनार ....

इजली तर इजल वात
पर आता जौल नाही इजनार ....
आता जौल नाही इजनार ....

पारध्याची माय ....

2010-02-17T18:08:00.005-06:00

उघडयावरच्या संसाराला
लाज आनता कशाला
झोपली पोरं बिलगून रातीला
चुड लावता फुलाला

जलमापासून पोट जाळतो
विस्तु लागला पोटाला
अर्धी भाकर वाटुन खाल्ली
कालवन मागच्या सालाला

जत्रे मधल्या बांगड्या तांबडयां
माझ्या पोरीनं ल्यायलेल्या
पिवळं फाटकं चिरगुट
माझ्या पोराच्या कमरेला

दादला गेला परगावाला
गुरं झोपली दावलां
चणं-फुटाणं खाऊन पोरं
कंदील जागा उशाला

उतू नका मातु नका
आक्रीत तुम्ही करू नका
पाया पड़ते माय पारध्याची
झोपड़ी तुम्ही पेटवू नका

राख पाहिली जल्मा पासून
राख फुलांची करू नका
झोपलीत शांत भांडून तंडून
चुड कुडाला लावू नका..

पाया पड़ते माय पारध्याची ..

कोम्ब एकटा होता....

2009-05-24T00:48:00.003-05:00

कापला बुंधा तरी
कोम्ब एकटा होता
मूळ गेले अंतरी
धरेत गारवा होता.....

निष्पर्ण ही काया परी
देह झाकला होता
अवकाश रिक्त झाले
अंधार साचला होता....

नाते स्मरे धरेला
दाटून थेम्ब झरला
कापला बुंधा तरी
कोम्ब थांबला होता.....

मी बळी तो बळी...

2009-04-24T23:14:00.006-05:00

मी बळी तो बळी
कोळ्याची जाळी
नागवे पोर शोधी
अडकलेली मासोळी....

अनंत धागे
अनंताचा जीव
जाळ्यातला मासा
पाकोळी पाकोळी.....

नात्यांचे धागे
जाळ्याचे धागे
तगमग कशाची
नेभळी नेभळी....

जळी तोच
स्थळी तोच
तर्हा त्याची
वेगळी वेगळी.....

एक होती आजी ....

2009-03-24T00:04:00.029-05:00

कापुसलेल्या केसांची
कर्दमलेल्या शालीची
सुरकुतलेल्या मायेची
एक होती आजी ....

जुन्या पुराण्या पोथ्यांची
चुडा भरल्या हातांची
टोप पदरी लुगडयाची
एक होती आजी ....

तुकोबाच्या गाथेची
मनाच्या श्लोकांची
हरीच्या पाठाची
एक होती आजी ....

वाकलेल्या पाठीची
आजोबांच्या काठीची
सुन्ठेच्या चिमटीची
एक होती आजी ....

साखरेच्या खड्याची
खारकेच्या तुकड़याची
बोटभर गुलकंदाची
एक होती आजी ....

साठलेल्या क्षणांची
गोठलेल्या व्रणांची
सोनसावळ्या कणांची
एक होती आजी ....

एक होती आजी
आठवांच्या गाठोड्याची
आसवांच्या उशाशी
डोइवरल्या हाताची
एक होती आजी ....

यक्ष कधीचा उभा...

2009-03-22T21:53:00.003-05:00

अगणित क्षणात काल राहिला

काल संपला आज उगवला

यक्ष कधीचा उभा...

हिरवी राने करपून गेली

रान पाखरे परकी झाली

यक्ष कधीचा उभा...

धुक्यात निजली रान शिवारे

अलगद वारे बकुळ शहारे

यक्ष कधीचा उभा...

उंच धुमारे गगन सावरे

घरट्या मधले भ्रूण भुकेले

यक्ष कधीचा उभा...

पापणीतली अल्लड नाती

काजळ वाती मिटून जाती

यक्ष कधीचा उभा...

दाटलेल्या कंठास

2009-02-12T21:38:00.013-06:00

दाटलेल्या कंठास खुलवू नकोस आता

थांबलेला झुला तू झुलवू नकोस आता...

पहाटेची कळी उमलायचीच नव्हती

काजळात चंद्र कधीचा बुडाला ....

प्रारब्ध चांदण्यांचे विसरून आज जा तू

लाटातले रवि बिम्बही झाले निस्तब्ध आता ....

घरटे मनीचे रिकामे खग कधीचा उडाला

पोकळीत पिसारा उडवू नकोस आता .....

व्याकूळश्या स्वरानी भिजले उदास गाणे

संवादीनी पुराणी हलवू नकोस भाता .....

दाटलेल्या कंठास खुलवू नकोस आता

थांबलेला झुला तू झुलवू नकोस आता...

रात्रीच्या गडद अंधारात

2009-02-10T22:11:00.005-06:00

रात्रीच्या गडद अंधारात दुनिया जेव्हा गाढ झोपते

तेव्हाच त्याला जाग येते .....

तो चोर नाही दरोडेखोर नाही घुबड तर नाहीच नाही

पण त्याला झोपलेली दुनिया आवडते .....

अशा रात्री रस्ते फक्त त्याचेच असतात

बागेतले रस्त्या कडेचे बाक

त्याच्या साठीच उभे असतात ......

मग तो फिरत रहातो

दुनियेची मौज लुटत रहातो ......

भिकपती असला तरी

दुनियेचा अधिपती असल्या सारखा जगतो .......

त्याचं साम्राज्य खुप मोठं

मोजता मोजता रात्र संपते

मग हां रात्रीचा अधिपती

की दिवसाचा भिकपती

दिवसाच्या गर्भात शिरतो आणि वाट पाहतो दिवस भर

साम्राज्याच्या उषःकालाची.....

आसक्त चांदण्यांचा...

2009-01-29T19:47:00.006-06:00

आसक्त चांदण्यांचा प्रच्छन्न नाच पाहे
ती मूकही परन्तु हलकेच वाट चाले ......

विश्वस्वधर्म सूर्ये व्याकूळ गूढ़ गाजे
अनिलासवेच अश्रु लाटात मुक्त वाहे .....

तिमिरासवेच आता निमिषार्ध तु रमावे
ते रम्य बिम्ब क्षितीला नेत्रात साठवावे .....

क्षण एकटा कधीचा बिलगून आस राहे
ती मूकही परन्तु हलकेच वाट चाले ......

विश्वस्वधर्म सूर्ये व्याकूळ गूढ़ गाजे
ती मूकही परन्तु हलकेच वाट चाले ......

काळाचिये गती

2009-01-25T18:54:00.002-06:00

काळाचिये गती

दिनांच्या आहुती

दिन की दीन

दोही समान गती ....

व्यापिली समष्टी

भोगली यथार्थी

अस्थीची निष्पत्ती

दोही समान गती ....

नाग म्हणाला उंदराला

2009-01-20T22:51:00.005-06:00

नाग म्हणाला उंदराला
दोघ जावुया जेवायला ...........

तुला मस्त दाणे देतो
गरम चणे फुटाणे देतो
तु घाबरतोस कशाला? ...........

उंदीर म्हणाला नागाला
माझा बा तुझ्या बानं
अन आजा तुज्या आज्याने खाल्ला
आता तु खाणार मला ...........

नाग लागला हसायला
हल्ली शिवाच्या गळ्यात बसतो
अहिंसा सत्य अस्तेय
उंदीर खात नाही म्हणाला ...........

घाबरू नको भिऊ नको
बिळात लपून बसू नको
मी तर तुझा मित्र
इकोनोमी डाउन म्हणाला ...........

उंदीर भोळा खुळवला
चण्या साठी चटावला
बीळ सोडून मागे बघत
फुटाणे शोधायला निघाला ...........

कसले चणे
कसले फुटाणे
चुकून दात लागला ...........

कसला शंकर
कसली इकोनोमी
बिचारा उंदीर
जय गणेश म्हणाला ...........

घर एकले

2009-01-05T04:01:00.006-06:00

घर एकले आसुसलेले

आठवणीँच्या वाटेवरले.....

या वाटेची रीत आगळी

उगम अंत मज साठी जहाले

पोटामागे बांधून सारे

सर्वही माझे वाहून नेले

घर एकले आसुसलेले .....

राजहंस ना गरुडही नाही...

2009-01-04T20:42:00.024-06:00

राजहंस ना गरुडही नाही
काकबळीचा धनी मी
उच्चकुळीचा नाही

रूप रंग ना तानही नाही
एकाक्ष मजला
अर्ध सत्य पाही

पंख तोकडे झेपही नाही

मर्यादांचे पाश कितीही
मम आत्मा कुंठीत नाही

मुक्त मी निवृत्त मी
दोन शीतांची रीत जगाची
वसे आसक्ती जीवांची
साकल्य मी अभुक्त मी

राजहंस ना गरुडही नाही
मम आत्मा कुंठीत नाही

तारकेस आज

2009-01-04T20:10:00.010-06:00

तारकेस आज

उल्का व्हावे वाटले

चमचमत्या नभापरी

धरेत जावे वाटले.....

युगे युगे आकाशाला

तेज बहु वाहिले

नजरेगणिक धरे संगे

गहिवर ते दाटले.....

अंधाराची वाट तिला ठाउक नव्हती काय

अंधाराचा अंत तिला ठाउक नव्हता काय

तेज तेच तरी तिजला

अन्तर आज उमजले

नभही तेच तरी तिजला

अधांतर गवसले.....

तारकेस आज
उल्का व्हावे वाटले

तारकेस आज

उल्का व्हावे वाटले.....

एकलं पान कुठेतरी...

2009-01-04T17:36:00.009-06:00

एकलं पान कुठेतरी

एकटं एकटं चाललं होतं

गळालं होतं कधीतरी

उन्हानेही वाळलं होतं.....

कुणी मग त्याला सोबत केली

त्यानेही गती थोडी कमी केली

जीवाशिवाची साक्षही निघाली

अन वाट बापुडी एकली झाली .....

पान वळालं की वारं फिरलं

क्षणिक नातं क्षणात विरलं

वाटे संगे युगायुगांचं

गान फिरून भरून आलं .....

एकलं पान कुठेतरी
एकटं एकटं चालु लागलं......

दिव्य कणांचे संध्यासमयी..

2009-01-03T12:50:00.006-06:00

दिव्य कणांचे संध्यासमयी सम्मेलन दाटे

निरोप घेत्या मित्राचे ते व्याकुळपण वाटे ...

अल्लड बाळे आवर शोके पुन्हा उद्या मी येत असे

रात्रीसमयी विरहावेळी चंद्र तुला मी देत असे ....

तप्त सुरानी दग्ध करानी दमलीस ग तु आज धरीत्रे

चंद्र तुला बघ हसवील फसवील पुन्हा उद्या मी येत असे ....

जमू लागले खग अंतरी निरोप देण्या आतुर झाले

इवलेसे ते परही त्यांचे क्षणाक्षणानी भरून आले ....

ऐक मैत्रयी उगाच रुसणे विरहाविण का प्रेम असे

अल्लड बाळे आवर शोके पुन्हा उद्या मी येत असे ....

दिव्य कणांचे संध्यासमयी सम्मेलन दाटे
निरोप घेत्या मित्राचे ते व्याकुळपण वाटे ...

आम्ही लटिके ना बोलु

2009-01-01T15:35:00.001-06:00

थोड़े मनातले थोड़े जनातले बोलु

चला मराठीत बोलु

आम्ही लटिके ना बोलु

साहित्य आमुचा श्वास रसिकावरी विश्वास

आम्हा शब्दांचा ध्यास

आम्ही लटिके ना बोलु

ज्ञानाची सखी तुकयाची आवडी

आम्हा मराठीत गोडी

आम्ही लटिके ना बोलु

शब्द शस्त्र आम्हा राही शब्दची शास्त्र

शपथ शब्दाची आम्हा

आम्ही लटिके ना बोलु

शूर वीर जगती विरती ऎसी मराठी माती

वेचू माणिक मोती

आम्ही लटिके ना बोलु

एके हाती रमणी अन दूजे हाती धरणी

ठाव मागतो रसिकाचरणी

आम्ही लटिके ना बोलु